W najbliższy poniedziałek (23.11.09) w programie Dyskusyjnego Klubu Filmowego „Kino Minionej Epoki” pokażemy o godz. 19.00 w kinie „Warszawa - sali NOT” słynny film ekspresjonistyczny „Gabinet doktora Caligari”, w reżyserii Roberta Wiene. Film, który miał  premierę w 1920 roku jest jednym z najważniejszych filmów kina niemego, który wywarł bardzo istotny wpływ na rozwój sztuki filmowej. Niewątpliwie jest to dzieło imponujące swoją konsekwencją w prowadzeniu wizji artystycznej.

Fabuła „Gabinetu doktora Caligari” to jedynie pretekst do opowiedzenia sensacyjnej historii. Jej autorem jest Carl Mayer, jeden z najważniejszych scenarzystów kina niemieckiego tamtych lat. Własne negatywne doświadczenia z kontaktów z psychiatrami przełożył na historię szalonego doktora Caligari i jego wiernego somnambulika Cesara. Popełnili oni serię zabójstw w małym niemieckim miasteczku Holstenwall. Większa część fabuły to retrospekcja zdarzeń opowiedziana przez jednego z bohaterów – Francisa, który jest świadkiem pokazu przebudzenia somnambulika Cesara. Doktor zapewnia, że Cesare może odpowiedzieć na każde zadane mu pytanie. Gdy Alan, przyjaciel Francisa, pyta go, jak długo będzie jeszcze żył, somnambulik Cesare odpowiada, że umrze następnego dnia. Przepowiednia wypełnia się. Przerażony śmiercią przyjaciela Francis ze swoją narzeczoną Jane przepytują doktora i jego zahipnotyzowanego somnambulika. Cesare na rozkaz doktora porywa Jane, lecz nie chce jej zabijać. Stopniowo odkryta zostaje złowieszcza prawda o tym, kim naprawdę jest Caligari…

Reżyser filmu Robert Wiene nie był wielkim artystą kina - reżyserem „Gabinetu doktora Caligari” został także z przypadku (pierwotnie film miał reżyserować Fritz Lang). Wiene nigdy potem nie stworzył już znaczącego filmu. Na czym w takim razie polega znaczenie „Gabinetu doktora Caligari” w historii kina? Odpowiedź jest prosta – w scenografii. Jej autorem jest malarz Walter Reimann. To on nadał dekoracjom styl ekspresjonistyczny, co przełożyło się na cały kształt plastyczny filmu. „Gabinet doktora Caligari” to sztandarowe dzieło filmowe o poetyce ekspresjonistycznej, programowo już odrzucające psychologię ekranowych postaci, oferujące w zamian logikę sennego koszmaru. Słowem najlepiej oddającym klimat tego filmu jest niesamowitość. Przejawia się ona między innymi w deformacji przestrzennej scen (zastosowanie rysunku w dekoracji – krzywizny i ostro załamane linie, statyczność układu przestrzennego, malowane czarne cienie, nieruchome płaszczyzny światła, stylizowana czerń kostiumów, ogólne wrażenie sztuczności). Wcześniej nie było w kinie filmu tak dopracowanego pod względem scenografii. Dekoracje ekspresjonistyczne za sprawą „Gabinetu doktora Caligari” po raz pierwszy zagościły na ekranie. Stanowiły wówczas nowość w kinie, choć wcześniej stosowane już były z powodzeniem w teatrze (wystawiona w 1919 roku sztuka Ernsta Tollera „Die Wandlung” miała podobne rozwiązania scenograficzne). Zarazem dekoracje o charakterze teatralnym zupełnie pozbawiły film dynamiki, zaważyły na jego statystycznym charakterze – właściwie przez cały czas mamy nieruchomą kamerę ustawioną w stałej odległości od planu.

Ten wyjątkowy pod względem ekspresjonistycznej oprawy film często odczytywany jest jako studium szaleństwa i parabola władzy demonicznej, która otumania swoich poddanych, a następnie wiedzie ich ku zatraceniu.  Opowieść o zbrodniczym oszuście, który zarazem jest dyrektorem szpitala dla obłąkanych idealnie wpisuje się w - jak to doskonale określił słynny krytyk i teoretyk kina Siegfried Kracauer – „pochód tyranów”, który ogarnął niemieckie kino po I wojnie światowej. Cała seria wyimaginowanych, fantastycznych postaci doprowadziła do nadejścia rzeczywistego tyrana – Adolfa Hitlera.

GABINET DOKTORA CALIGARI, reż. Robert Wiene, 1920, Niemcy, 95 min.